Luzytania, najbardziej na zachód wysunięta prowincja Cesarstwa Rzymskiego. Wywiad z prof. André Carneiro

Dla starożytnych Rzymian Luzytania była krańcem świata. Nawet dzisiaj ta najbardziej na zachód wysunięta prowincja Cesarstwa Rzymskiego wydaje się niedoceniana, a jej prawdziwa wartość i wpływ na Cesarstwo dopiero teraz są odkrywane. Profesor André Carneiro, wizytujący obecnie Wydział Historyczny UG, twierdzi, że miejsce to zasługuje nie tylko na odwiedzenie, ale także na dalsze badania archeologiczne ze względu na swoją wyjątkowość i znaczenie - zarówno dla starożytnego Rzymu, jak i dla współczesnej kultury portugalskiej.

 

prof. André Carneiro

Karolina Żuk-Wieczorkiewicz: - Pana badania koncentrują się między innymi na starożytnej Luzytanii, najbardziej na zachód wysuniętej części Imperium Rzymskiego. Jak się Pan tym zainteresował? Czy ma to jakiś związek z miejscem, w którym Pan mieszka?

Prof. André Carneiro: - Ukończyłem archeologię w Lizbonie. Zawsze interesował mnie okres rzymski, ale potem podjąłem pracę w małej gminie na peryferiach Portugalii. Zacząłem pracować na bardzo małą skalę, na bardzo konkretnym obszarze. Wtedy zdałem sobie sprawę, że muszę poszerzyć zakres swoich zainteresowań, więc rozpocząłem studia doktoranckie, zajmując się większym obszarem. Zdałem sobie sprawę, że kultura rzymska jest znacznie szersza niż to, co działo się we Włoszech czy we Francji. Kultura rzymska rozprzestrzeniła się na cały basen Morza Śródziemnego. Doszedłem do wniosku, że potrzebuję szerszej perspektywy, i zacząłem współpracować z kolegami z innych uniwersytetów, m.in. z Holandii, Wielkiej Brytanii, Włoch itp.

- Skoro ma Pan obecnie tak szeroki kontekst badawczy, czy może Pan powiedzieć, czym wyróżnia się Luzytania - w porównaniu z innymi prowincjami i miejscami?

- Bardzo interesujące jest to, że Luzytania była jednym z najbardziej kresowych terytoriów Imperium Rzymskiego. Znajduje się ona nad Atlantykiem, w najbardziej wysuniętej na zachód części Europy. Profesor Karol Kłodziński, który zaprosił mnie do Gdańska, prowadzi badania w Afryce Północnej, która sąsiaduje z Półwyspem Iberyjskim. Bardzo interesujące jest dla mnie zrozumienie specyfiki północnoafrykańskich osad rzymskich, stanowisk archeologicznych i kultury - oraz porównanie ich z tym, co już wiem.

Jeśli chodzi o badania naukowe, bardzo interesujące jest dla mnie poznawanie nowych koncepcji i metodologii. Portugalia jest krajem peryferyjnym i czasami te nowe podejścia do nas nie docierają lub docierają z pewnym opóźnieniem. Staram się więc zrozumieć, jak pracują inni, jaka jest ich logika i specyfika, ale także jak mogę dostosować niektóre z ich pomysłów i metodologii do moich warunków.

Ponadto jestem archeologiem, więc zajmuję się kulturą materialną. Jednak najbardziej interesuje mnie żywa kultura tamtego okresu: jak ludzie pracowali, jak żyli, jak umierali, co jedli itp. Nie chcę tylko pokazywać materialności, ale opowiadać historie o tym, co możemy odkryć.

- Badanie wydarzeń, które miały miejsce wieki temu, wydaje się trudne. Jakich metod Pan używa? Co Pan robi, aby odtworzyć życie dawnych ludzi?

- To jeden z obszarów, w których archeologia bardzo się zmieniła w ciągu ostatnich kilku dekad. W tradycyjnym ujęciu analizowaliśmy ceramikę, monety, kulturę materialną i próbowaliśmy interpretować te elementy w perspektywie historycznej. Obecnie dysponujemy wieloma narzędziami, z których możemy korzystać. Możemy umieścić te przedmioty (takie jak ceramika i monety) w laboratoriach i próbować wydobyć informacje z zakresu chemii lub fizyki.

Ja jednak zajmuję się głównie krajobrazem i osadnictwem wiejskim. Kilka lat temu, aby odkryć nowe stanowiska, musiałem wędrować po polach i próbować dostrzec pozostałości zagubione w krajobrazie. Obecnie dysponujemy dronami oraz georadarem, który pozwala nam zrozumieć, co znajduje się pod powierzchnią, bez konieczności prowadzenia wykopalisk. Mamy do dyspozycji nowe technologie (w tym sztuczną inteligencję), które umożliwiają tworzenie algorytmów służących do określenia, które miejsca są najciekawsze z punktu widzenia badań lub prac terenowych.

Oczywiście korzystanie z tych narzędzi wymaga pewnej wiedzy i kompetencji, a także opanowania języków związanych z innymi dyscyplinami.

- Wydaje się, że współpraca między różnymi dyscyplinami jest niezbędna w nauce.

- Tak, to prawda. Ponadto współpraca z kolegami z innych dziedzin oraz tworzenie sieci kontaktów to jeden z najciekawszych sposobów na rozwój, zdobywanie nowych doświadczeń, realizację projektów itp. Ponieważ finansowanie projektów archeologicznych w Portugalii jest ograniczone, musimy wykazać się kreatywnością.

- Często zastanawiam się nad różnicą między tym, co wyobraża sobie większość ludzi (na przykład jak wyglądało zwykłe życie w starożytności), a dowodami archeologicznymi lub historycznymi. Zgodnie z tym, co Pan wie lub odkrył, co dowody mówią o życiu w starożytnej Luzytanii? Jak różniło się ono od tego, co wyobraża sobie większość ludzi?

Mapy

- To bardzo interesujące pytanie. Często staram się to wyjaśnić studentom. Celem mojego przyjazdu tutaj było pokazanie, że, ogólnie rzecz biorąc, w archeologii i historii wyjaśnienia opierają się zazwyczaj na logice „czarno-białej”. Jesteśmy przyzwyczajeni do myślenia, że coś jest przeciwieństwem czegoś innego. Na przykład Luzytania była prowincją podbitą przez Rzymian, więc tradycyjnie postrzegamy tę opozycję jako Rzymian stających naprzeciw i walczących z Luzytanami. Była to jednak perspektywa rzymskich autorów, ponieważ łatwiej było im wskazać tylko jednego wroga. Nazywali ich więc Luzytanami, nie zdając sobie sprawy, że lokalne społeczności były bardzo zróżnicowane. Istniało kilka grup, a nie jedna wspólnota.

Takie perspektywy determinują sposób postrzegania i tworzenia historii. Należy pamiętać, że Luzytania, położona w skrajnie zachodniej części Europy, zawsze była postrzegana jako terytorium niebudzące szczególnego zainteresowania. Z rzymskiej perspektywy Luzytania była miejscem, gdzie kończył się świat.

- Czy te perspektywy mają wpływ na badania archeologiczne?

- Oczywiście, że tak. Na przykład Polska prowadziła wiele ekspedycji archeologicznych we Włoszech, w Grecji, na Bliskim Wschodzie, w Egipcie czy w Tunezji, ale nigdy nie mieliśmy polskiej ekspedycji w Portugalii. Półwysep Iberyjski nie wydawał się interesujący dla Rzymian, podobnie jak nie wydaje się interesujący obecnie dla tych, którzy zajmują się historią starożytnego Rzymu.

- Wygląda więc na to, że w pewnym sensie powtarzamy narrację Rzymian?

- Tak! Staram się wyjaśnić studentom, że kiedy zaczynamy pracę, okazuje się, że ten zero-jedynkowy pogląd nie jest prawdziwy. Dowody wskazują, że przeszłość jest znacznie bardziej złożona. Na przykład lokalne społeczności Luzytanii były bardzo zróżnicowane. Niektóre z nich miały kontakty z Fenicjanami i Grekami, więc były bardziej cywilizowane. Inne miały mniej ustrukturyzowaną organizację, ale również istniały. Jeśli chodzi o Rzymian, to nie tylko prowadzili wojny. Podejmowali również działania dyplomatyczne, a ich dyplomacja działała na wielu płaszczyznach.

Zatem przeszłość jest bardziej złożona niż nam się zazwyczaj wydaje - i to jest fascynujące.

- Powiedział pan, że Luzytania zasadniczo nie budziła zainteresowania przeciętnego Rzymianina, a mimo to Rzymianie postanowili ją podbić. Co, pana zdaniem, w tej prowincji zasługuje na naszą uwagę?

- Dzisiaj widzimy, że prowincja ta posiadała własne bogactwo, zarówno kulturowe (ze względu na różnorodność plemion i ludów, które tam istniały), jak i w dosłownym znaczeniu tego słowa. Rzymian przyciągała Luzytania ze względu na zasoby, jakie się tam znajdowały: kopalnie złota, które były eksploatowane na ogromną skalę, oraz złoża marmuru, które stanowiły bardzo istotny surowiec dla Imperium Rzymskiego. Znajdujemy również dowody na uprawę roli i eksploatację zasobów morskich (ponieważ Rzymianie chętnie spożywali ryby i sosy rybne).

Mamy również wiele kompleksów przemysłowych (takich jak wytwórnie ceramiki), których ludzie nie badali jeszcze kilka lat temu, ale obecnie zaczynamy zdawać sobie sprawę z prawdziwej skali wpływu, jaki Luzytania wywarła na Imperium Rzymskie. Być może nie była to najważniejsza z prowincji, ale posiadała własne inwestycje i infrastrukturę, a także coś, co mnie najbardziej interesuje: dziedzictwo pozostawione przez obecność Rzymian, które wciąż jest żywe.

- Jakie elementy rzymskiego dziedzictwa w Luzytanii możemy znaleźć obecnie?

- W Portugalii mamy pewne tradycje wywodzące się z okresu rzymskiego. Na przykład główne składniki stosowane obecnie w diecie śródziemnomorskiej (z wyjątkiem ziemniaków i pomidorów, które pochodzą z Ameryki) były używane również w Imperium Rzymskim. To, co jemy, jest w zasadzie rzymskim dziedzictwem, ponieważ niektóre z naszych tradycyjnych potraw wywodzą się z okresu rzymskiego, jak na przykład gotowane lub duszone mięso.

Podobny jest również sposób, w jaki jemy. Na przykład w Portugalii posiłek to czas spędzany z rodziną, w gronie bliskich i przyjaciół. Cieszymy się nie tylko samym jedzeniem, ale także sposobem spożywania posiłków. I to właśnie jest dziedzictwo rzymskiej uczty.

- Jakie inne ślady rzymskiego dziedzictwa można znaleźć w Portugalii?

- Cóż, w Portugalii jesteśmy przesądni, podobnie jak Rzymianie. Mamy specyficzne praktyki religijne, takie jak procesje do świętych miejsc na terenach wiejskich, gdzie podobno ukazało się bóstwo. W niektórych częściach Europy wciąż możemy znaleźć te symboliczne krajobrazy, które są swego rodzaju połączeniem ludzkiej i boskiej interwencji. A to jest bardzo rzymskie.

Można również znaleźć inne rzeczy, które mogą wydawać się nieistotne, ale są ważne dla lokalnej tożsamości. Na przykład wino, które produkujemy w garnkach, jest również rzymskim dziedzictwem. W Rzymie miasto było głównym elementem szerzenia kultury i propagowania wartości imperium - i te elementy odnajdujemy w publicznych widowiskach, lokalnych uroczystościach i wydarzeniach. Tak więc we współczesnej Portugalii mamy wiele rzymskich elementów tożsamości i dziedzictwa.

- Jak, na podstawie swojej wiedzy i badań, opisałby Pan sposób, w jaki Rzymianie osiedlili się w Luzytanii? Jak doszło do jej podboju?

- Rzymianom zajęło 200 lat, aby podbić terytorium Luzytanii i włączyć je do Imperium Rzymskiego. To bardzo długi czas. Dla porównania, Germanię podbito w ciągu zaledwie kilku lat.

- Dlaczego?

- Rzymianie nie uważali tego terytorium za interesujące. Dopiero w późniejszym okresie zdali sobie sprawę z potencjału zasobów Luzytanii. Kiedy to nastąpiło, proces podboju przyspieszył - co pozostawiło na naszym terytorium wiele śladów.

Mamy dowody na istnienie obozów wojskowych, miejsc oblężeń, strategicznych punktów kontroli szlaków i dróg itp. Obecnie dopiero zaczynamy odkrywać prawdziwą różnorodność pozostałości pozostawionych przez Rzymian, w tym sanktuaria i świątynie. Rzymskie dziedzictwo materialne to znacznie więcej niż tylko wille, które kiedyś najbardziej przyciągały uwagę archeologów.

- Co było takiego wyjątkowego w willach?

- Te ogromne posiadłości były charakterystycznym elementem krajobrazu wiejskiego. Były one ośrodkami życia gospodarczego i działalności rolniczej. Często budowano je na wielką skalę i pięknie dekorowano mozaikami, posągami, rzeźbami lub malowidłami ściennymi.

Odgrywały one znaczącą rolę, zwłaszcza w Luzytanii, gdzie nie było zbyt wielu miast: około 30 lub 40. Wynika to prawdopodobnie z urozmaicenia topograficznego: są tu zbocza i wzgórza, równiny oraz doliny rzeczne - krajobraz zmienia się co kilka kilometrów. Prawdopodobnie więc terytorium to było zarządzane głównie przez wille, które organizowały działalność gospodarczą i relacje społeczne, a na polach pozostawiły po sobie wiele pozostałości. Być może nasze krajobrazy nie są tak monumentalne jak te w Tunezji, ale w Luzytanii wciąż mamy kilka miejsc, które robią ogromne wrażenie.

- Jakie były główne różnice między Luzytanią a Tunezją w czasach rzymskich?

prof. André Carneiro i dr hab. Karol Kłodziński

- Cóż, myślę, że proces historyczny w obu miejscach przebiegał mniej więcej tak samo: okres rzymski, następnie okres barbarzyński, a potem podboje islamskie. Jednak Tunezja miała już wcześniej zorganizowaną cywilizację: Kartagińczyków.

Prof. Karol Kłodziński: - Była też bardziej zurbanizowana. W Afryce Prokonsularnej w Tunezji znajdowało się ponad 500 miast.

AC: - Tak, można porównać tę liczbę z 30 lub 40 miastami w Luzytanii. Ponadto terytorium współczesnej Tunezji leży najbliżej centrum regionu śródziemnomorskiego, więc podlegało większym wpływom ze wszystkich stron. Było też bardzo żyzne. Nie wyobrażamy sobie Tunezji jako terytorium o wielkich zasobach rolniczych, ale w okresie rzymskim była ona jednym z głównych dostawców zboża i żywności do Rzymu. Wielu Rzymian wyemigrowało do Tunezji, aby zarządzać majątkami, co przyczyniło się do wyraźnej obecności tam kultury rzymskiej. Natomiast w Luzytanii doszło raczej do połączenia kultury rzymskiej z lokalnymi kulturami i tożsamościami.

Kolejna różnica dotyczy pozostałości. Profesor Karol Kłodziński pokazał mi wiele imponujących inskrypcji w Tunezji, które nadal znajdują się w tym samym miejscu, w oryginalnym kontekście. W Luzytanii wiele zabytków zostało zniszczonych lub przeniesionych do muzeów. Przypuszczam, że dla większości archeologów bardziej ekscytujące jest odkrywanie śladów archeologicznych w ich pierwotnym kontekście. W Luzytanii nie zdarza się to zbyt często. Nadal jednak mamy krajobraz naznaczony rzymskim dziedzictwem.

- Czy to dziedzictwo jest doceniane w Portugalii?

- Myślę, że obecnie zmienia się sposób myślenia. Wcześniej idea postępu odnosiła się raczej do tworzenia nowych elementów niż do włączania starych. Odkrycia archeologiczne były czasami postrzegane jako źródło problemów (takich jak opóźnienia w inwestycjach). Obecnie ten sposób myślenia ulega zmianie. Te pozostałości, to rzymskie dziedzictwo, są postrzegane jako dobry sposób na przyciągnięcie turystów, a tym samym pomoc w rozwoju lokalnego biznesu. Na przykład współpracuję z lokalnymi podmiotami i pomagam im tworzyć produkty lub przygotowywać potrawy inspirowane tradycją rzymską.

Zauważamy również zmianę w turystyce: przybywa odwiedzających, zwłaszcza z północy Europy, którzy są głęboko zainteresowani starożytną kulturą. Chcą ją zrozumieć, chcą zobaczyć rzymski zabytek, dolmen czy starożytną świątynię. Są bardziej świadomi i przyjeżdżają o różnych porach roku, nie tylko latem.

- Jakie są Pana wrażenia z pobytu w Polsce i kontaktów ze studentami Uniwersytetu Gdańskiego?

- Przyjeżdżając tutaj, do Gdańska, nie miałem szczególnych oczekiwań, ale są rzeczy, które mnie zachwyciły. Ten kampus jest wspaniały; jest bardzo dobrze zorganizowany: wydziały, budynki, biblioteka w centralnym miejscu, dobre sale i audytoria dydaktyczne.

Studenci są dobrze przygotowani i uważni. Widzę, że przyswajają wiedzę, myślą logicznie i zadają krytyczne pytania. Bardzo dobrze mówią też po angielsku. Kontakt z nimi jest bardzo inspirujący, a ja również się od nich uczę. Zwłaszcza doktoranci zadają wiele intrygujących pytań. Ciekawie jest dla mnie obserwować, jak myślą i jak włączają pewne elementy do swoich badań.

- Przyjechał Pan na Uniwersytet Gdański w ramach programu NAWA STER, skupiającego się na umiędzynarodowieniu studiów doktoranckich. Jakie są Pana plany dotyczące przyszłej współpracy z prof. Karolem Kłodzińskim i Wydziałem Historycznym?

KK: - Rozważamy wspólne projekty z udziałem André oraz, na przykład, mnie i mojego doktoranta Wojciecha Wierzbickiego. Mamy nadzieję, że niektórzy studenci będą mogli uczestniczyć w badaniach terenowych i wykopaliskach archeologicznych w Portugalii, a ja liczę, że uda się podpisać umowę Erasmusa między naszymi wydziałami, aby ułatwić przyszłą współpracę.

AC: - Myślę, że warto wspomnieć, że mój przyjazd tutaj był możliwy dzięki innym kolegom. Prowadzimy współpracę i dysponujemy sieciami kontaktów w Portugalii, w Polsce, ale także w Hiszpanii, na Węgrzech, w Grecji i w Holandii. Tego rodzaju sieć współpracowników i przyjaciół stwarza dobre perspektywy dla przyszłej mobilności naukowców i studentów, a także dla międzynarodowych projektów i publikacji.

Uważam, że mój pobyt w Gdańsku jest owocny nie tylko ze względu na wykłady i kontakt ze studentami, ale także dzięki pogłębianiu i umacnianiu współpracy, którą już nawiązaliśmy.

 

Profesor André Carneiro z Uniwersytetu w Évorze (Portugalia) jest archeologiem śródziemnomorskim i historykiem starożytności, specjalizującym się w historii rzymskiej Luzytanii. Odwiedził Wydział Historii Uniwersytetu Gdańskiego na zaproszenie dr hab. Karola Kłodzińskiego w ramach programu NAWA STER, którego celem jest systematyczne wspieranie internacjonalizacji szkół doktorskich.

Karolina Żuk-Wieczorkiewicz/CKiP